De viering van het honderdjarig bestaan van de Wereldtentoonstelling voor Decoratieve Kunsten van Parijs in 1925 bood de gelegenheid om de vele facetten van de art deco in de schijnwerpers te zetten. De collecties van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bevatten talrijke getuigenissen die deze voorliefde voor moderniteit, kostbaarheid en soberheid weerspiegelen en elegantie en innovatie combineren.

Art Deco neemt ook een belangrijke plaats in in de religieuze kunst, en meer bepaald in de liturgische edelsmeedkunst, een domein waarin het een opmerkelijke ontwikkeling kent. De stilistische kenmerken ervan sluiten perfect aan bij de liturgische vernieuwing die door de benedictijnen werd gepromoot en die, nu de trend van historistische stijlen voorbij is, pleit voor een terugkeer naar meer soberheid, zelfs strengheid in vormen, naar een uitgepuurde esthetiek. De hier gepresenteerde selectie omvat werken die bewaard worden in kerken in de regio en gemaakt zijn door Brusselse edelsmeden die zich met succes aan de art deco hebben gewaagd.

Brussel profileert zich dus als een echt centrum voor de productie van Art Deco-goudsmederij. Ateliers zoals Wolfers en Delheid Frères produceren voornamelijk internationaal gerenommeerde civiele goudsmederij, terwijl andere zich specialiseren in liturgische goudsmederij. De artikelen en advertenties in het tijdschrift L'Artisan liturgique, dat van 1927 tot 1940 verscheen, geven een beeld van deze productie.

De inventarisatie van de Brusselse religieuze collecties, die momenteel aan de gang is, maakt het mogelijk om stukken van hoge kwaliteit te herontdekken. Zij getuigen zowel van het technische meesterschap van de kunstenaars als van hun voorliefde voor kostbare en luxueuze materialen. De knopen van kelken en monstransen zijn versierd met malachiet of lapis lazuli. Ivoor, dat op grote schaal uit de koloniën werd geïmporteerd, wordt veelvuldig gebruikt. Het ornamentele register maakt plaats voor een geometrische en sobere vormtaal, waardoor de expressiviteit van de materialen zelf beter tot zijn recht komt. Naast uitzonderlijke werken met een originele compositie, die het resultaat zijn van prestigieuze opdrachten, ontwikkelt zich een geoptimaliseerde productie, niet in serie, maar gebaseerd op de assemblage van elementen, waarschijnlijk geprefabriceerd, samengevoegd in verschillende combinaties. Aangezien de vraag groot is, is deze praktijk een manier om hierop in te spelen.

Een van de belangrijkste Brusselse edelsmeden is Henri-Joseph Holemans (1894-1973), die enkele werken leverde voor de schatkamer van de Nationale Basiliek van het Heilig Hart in Koekelberg. Opvallend is een prachtige monstrans in de vorm van een zon, gemaakt van bergkristal, parels en edelstenen, het hoogtepunt van zijn carrière en een meesterwerk van de art-deco-goudsmederij. Zijn kelken zijn onmiddellijk herkenbaar en hebben strakke lijnen en een opmerkelijke vormelijke balans. Het gebruik van decoratie is gematigd, het esthetische onderzoek is subtiel en delicaat. Holemans beheerst bovendien het gebruik van Japanse lak, een techniek die hij in Parijs zou hebben geleerd. Hij gebruikt deze techniek in veel van zijn werken, vaak in combinatie met inlegwerk, met name van eierschalen. Het reliekschrijn van het Heilig Kruis, een ander belangrijk werk uit de carrière van Holemans, gemaakt voor de Sint-Kruiskerk in Elsene, illustreert deze werkwijze perfect.

Devroye De productie van de broers Charles (1893-1981) en Joseph (1892-1975) Devroye bereikt weliswaar niet het verfijnde niveau van Holemans, maar belichaamt niettemin volledig de art-deco-esthetiek. Verschillende van hun creaties maken ook deel uit van de schat van de basiliek, met name verschillende monstransen, het tabernakel van het altaar van het parochiekoor, of nog de schrijn en de reliekschrijn-monstrans van Sint-Albertus van Leuven. Sommige van hun werken getuigen echter van een meer uitgesproken eclecticisme, waarbij art-deco-vormen worden gecombineerd met motieven die verwijzen naar historistische stijlen. Ze vervaardigen ook liturgisch serviesgoed voor missionarissen, dat vooral bekend is door de pagina's van L'Artisan Liturgique.

Camille Colruyt, opgeleid door Holemans, vervaardigt ook edelsmeedwerk dat past in de sobere en geometrische trend van de Art Deco. Hij maakt eveneens gebruik van ivoor, waarvan hij het decoratieve karakter volledig weet te benutten. Hij vervaardigt onder meer de zes kandelaars en het kruisbeeld voor het altaar van het parochiekoor van de basiliek.

De schatten van de Brusselse kerken bevatten nog steeds art-deco-goudsmederijstukken die zijn ontworpen en vervaardigd door Emile Vandenhoute (1928-1990) uit Anderlecht of door het huis Jacques Frères, dat eerst in Vorst en later in Elsene was gevestigd. Ten slotte zijn de edelsmeedwerken ontworpen door Dom Martin (1889-1965), benedictijnse monnik van de abdij van de Keizersberg in Leuven en stichter van de kunstenaarsgroep La Croix Latine, grotendeels vervaardigd door het huis Wolfers Frères.

De website Collecties en het inventarisatiewerk maken deze  werken, die zelden te zien zijn, virtueel toegankelijk voor het publiek. Sommige stukken uit de schatkamer van de basiliek worden bovendien tentoongesteld in de vitrines van het Museum van de Zwarte Zusters, dat in de basiliek zelf is gevestigd.

Bronnen :

Judith OGONOVSKY, « L’Art Déco au service du culte : la Basilique nationale du Sacré-Cœur de Koekelberg, gardienne du trésor de l’orfèvrerie nationale religieuse Art Déco », dans : Nouvelles du Patrimoine, 99, 2003, pp. 23-25.

Judith OGONOVSZKY, « Les œuvres d’art de l’orfèvre religieux Henri Joseph Holemans réalisées pour la Basilique nationale du Sacré-Cœur de Koekelberg », dans : Annales d’Histoire de l’Art et d’Archéologie, X, 1988, pp. 51-63.

Wim NIJS et Raf STEEL, Art-deco zilver : Antwerpen-Brussel-Gent (cat. d’exp.), Anvers, Provinciaal Museum Sterckshof-Zilvercentrum, 1996.

Colofon :

Onderzoek en redactie van het thema : Noémie Petit

Proeflezing en vertaling : Jarne Mombaerts en Muriel Muret.