Godfried van Bouillon

Dit standbeeld werd gemaakt door de Brusselse beeldhouwer, Eugène Simonis. Hij is onder andere verantwoordelijk voor delen van de Congreskolom en het borstbeeld van de liberale politicus Walthère Frère-Orban (1812-1896) dat in het Stadhuis te Brussel staat. Simonis was ook verbonden aan de Academie van Brussel, eerst als professor en later als directeur.

Dit ruiterstandbeeld, overigens het eerste ruiterstandbeeld in de openbare ruimte van een Belgische stad, geplaatst op het Koningsplein, toont de kruisvaarder Godfried van Bouillon (ca.1060-1100) gezeten op een paard. Godfried, in middeleeuwse wapenuitrusting, heeft in zijn linkerhand de teugels vast en steekt met zijn rechterhand een speer met vlag de lucht in. Godfried onderscheidde zich in de gevechten in de Levant, na de oproep van paus Urbanus II (ca.1035 of 1042 – 1099) tot de 'bevrijding' van Jeruzalem in 1096. Nadat de christelijke legers een bloedbad hadden aangericht werd hij bij de inname van de stad in 1099 gekroond tot ‘koning’ van Jeruzalem, één van de vier kruisvaarderstaten (samen met Edessa, Antiochië en Tripoli). Hij stierf na een jaar in zijn heerschappij en werd opgevolgd door zijn broer Boudewijn (1058-1118), die een officiële monarchie instelde.

Reeds in 1842 was sprake van een project voor het beeld, al bleef toen onduidelijk waar het geplaatst zou worden. Pas in 1843 werden er voldoende fondsen vrijgemaakt (90.500 frank oftewel 368.490,08 euro) en kreeg Simonis officieel de opdracht. Hij had op dat moment al een model klaar. Er werden enkele specificaties vastgelegd over het beeld: een hoogte van 5 meter (zonder wimpel), een gewicht van 12 ton en in twee delen uit Florentijns brons gegoten.

Simonis maakte zijn model tot ware grootte met een zelfontwikkelde en later gepatenteerde techniek, samen met beeldhouwer Constant Devreese (1823-1900). Diens zoon, Godfried Devreese (1861-1941), genoemd naar dit beeld, werd eveneens beeldhouwer. Pas in 1846 was er zekerheid over de plaatsing van het beeld: het Koningsplein in Brussel. Omdat geen enkele Belgische gieterij groot genoeg was, werd aanvankelijk gekozen voor de Franse gieterij Soyer. Zij gingen echter failliet in 1847 waardoor het contract overging naar Atelier Simonet uit Parijs. Door deze vertraging werd de opleveringsdatum (september 1847) niet gehaald. Het werk stond nog in het atelier bij Simonet toen arbeiders en werklozen in 1848 in Parijs op straat kwamen tijdens de Junioproer (22-26 juni 1848). Revolutionairen eisten dat het beeld werd omgesmolten tot kanonnen. Het beeld werd gered door een gewiekste werknemer van het atelier die de revolutionairen wist te overtuigen dat de gekroonde figuur een ‘republikeinse generaal was, die het graf van Christus uit de handen van tirannen had bevrijd.’

Op 15 augustus 1848 werd het monumentale werk, na overdracht uit Parijs, ingehuldigd. Er werd een medaille ontworpen door Simonis en geciseleerd door de Belgische medailleur Laurent-Joseph Hart; Enkele van zijn werken zijn bewaard in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. De medaille voor dit beeld werd echter pas in april 1849 afgewerkt en geplaatst. Het beeld en haar sokkel vervolledigden zich stukje bij beetje: de inscripties in het Nederlands en Frans werden, wegens onenigheid over het toevoegen van een Italiaans citaat uit Torquato Tasso’s (1544-1595) Gerusalemme Liberata, pas in 1880 toegevoegd, zonder de Italiaanse inscriptie. De twee bas-reliëfs tonen, op vraag van Kanunnik Pierre François Xavier de Ram (1804-1865), De Inname van Jerusalem en de Publicatie van de zittingen, waarmee Godfried respectievelijk als krijgsman en wetgever wordt voorgesteld. De Brusselse beeldhouwer Guillaume De Groot, onder meer bekend van het Monument aan Charles Rogier op de Vrijheidsplaats in Brussel, kreeg in 1874 de opdracht tot uitvoering maar leverde de bronzen reliëfs pas in 1895 af.

Kritiek en betekenissen

Na zijn inhuldiging riep het beeld verdeelde reacties op. Zo werd Simonis tot tweemaal toe beschuldigd van plagiaat. Enkele critici beschuldigden hem namelijk het ruiterstandbeeld van de Engelse koning Richard Leeuwenhart (1157-1199) door Carlo Marochetti (1805-1867), geplagieerd te hebben. Dit beeld werd echter pas geruime tijd na het ontwerp van Godfried van Bouillon afgewerkt. In 1864 dook er op een Mechelse tentoonstelling een ivoren ruiterbeeldje op dat volgens de catalogus uit de 18^de eeuw zou stammen; Simonis werd wederom van plagiaat verdacht. Achteraf bleek het beeldje een vervalsing te zijn die zich juist op het beeld op het Koningsplein had gebaseerd. Ook het gebrek aan historische nauwkeurigheid – de kroon en de anachronistische heraldiek- en de ‘logheid’ van het figuur werden bekritiseerd.

Toch vervulde het standbeeld een belangrijke symbolische functie. Bij de inhuldiging merkte Minister Charles Rogier (1800-1885) op dat het beeld ‘de herinnering moest bestendigen aan de belangrijke figuren, die ten grondslag liggen aan het nationaal gevoel’. Het beeld stond als het ware borg voor de onafhankelijkheid van de jonge natie. Bovendien gold Godfried van Bouillon als een unificerend figuur die zowel door katholieken als liberalen ingeschreven wordt in hun ideologie. Het beeld zorgde daarenboven voor een sterker nationaal verzet tegen Frankrijk, dat Godfried eveneens claimde als nationaal figuur. Zijn beeltenis verenigde op die wijze zelfs de Franstalige en Vlaamse gemeenschappen. Tot slot wilde de 19^de -eeuwse inrichtende overheid het leger inspireren en hun fierheid herstellen. De moraal stond namelijk laag na de campagnes van 1831 en 1832 waaruit hun onmacht om het volledige grondgebied te verdedigen was gebleken. Het monument diende dan ook als rolmodel en om het imago van de vorst als hoofd van het leger op te smukken. De prille onafhankelijkheid was op dat moment tenslotte afhankelijk van de militaire kracht.