Kerk Sint-Remigius

De Sint-Remigiuskerk, gelegen in Molenbeek, is een belangrijk herkenningspunt in het stedelijke landschap van de maritieme wijk in het noordwesten van Brussel. Opgetrokken langs de Jubelfeestlaan vormt zij een van de voornaamste voorbeelden van de neogotische Sint-Lucasstijl in het Brusselse gewest. De parochie werd opgericht in 1897 en de bouw van de kerk begon tien jaar later onder leiding van architect Guillaume-Chrétien Veraart (1872-1951), nadat het project aanvankelijk was toevertrouwd aan Clément Léonard (1863-1903). Gedurende een halve eeuw volgde pastoor Arthur Vetsuypens (1869-1958) de bouw- en inrichtingswerken van de kerk op, terwijl hij tegelijkertijd op talrijke plaatsen in het gebouw zijn stempel naliet.

Veraart ontwierp niet alleen de plannen van het gebouw, maar tekende ook het meubilair en bedacht een interieurinrichting die perfect aansloot bij de architectuur van het gebouw zelf. Daarmee sloot hij nauw aan bij de principes van Sint-Lucas, volgens het beginsel van stijleenheid. Hij ontwierp eveneens de kerkvloer, samengesteld uit verschillende gekleurde marmersoorten die geometrische motieven en complexe vlechtpatronen vormen. De door de architect gesigneerde tekeningen van twee zijaltaren, de biechtstoelen en het schrijnwerk – binnen- en buitendeuren – zijn bewaard gebleven. Zoals vaak het geval was, werd de binneninrichting van de kerk geleidelijk gerealiseerd, afhankelijk van de beschikbare financiële middelen en de mecenasfiguren. Zo werden de bestellingen van het liturgisch meubilair en de glasramen in verschillende fases uitgevoerd tot in de jaren 1950. De vergelijking van Veraarts oorspronkelijke ontwerpen, gemaakt aan het begin van de twintigste eeuw, met de uiteindelijk gerealiseerde elementen getuigt van de evolutie van de smaak na de crisis van de Eerste Wereldoorlog en bij het einde van de ‘lange negentiende eeuw’.

Daarnaast is de materiële geschiedenis van het meubilair van de Sint-Remigiuskerk nauw verbonden met die van een ander gebouw uit het Brusselse religieuze erfgoed, dat vandaag verdwenen is: de Sint-Annakapel. Nadat de bouw van de kerk van Molenbeek voltooid was, werd zij immers gedeeltelijk ingericht met elementen afkomstig uit deze kapel, die ondertussen tot bioscoop was omgevormd. Oude postkaarten bewaren de herinnering aan dit meubilair in de Sint-Remigiuskerk: een hoofdaltaar, een preekstoel en twee communiebanken in een barokke stijl met neoklassieke invloeden. Deze meubels bleven minstens tot 1921 in gebruik, waarna ze werden vervangen door nieuwe stukken die aansloten bij een meer art-decogeïnspireerde vormgeving.

Het roerend erfgoed van de kerk bewaart nog twee grote barokke beelden, eveneens afkomstig uit de Sint-Annakapel, die Jozef en Joachim voorstellen en worden toegeschreven aan de Brusselse beeldhouwer François Delpier. Het fotografisch repertorium vermeldt bovendien een offerblok met een geschilderde afbeelding van Sint-Anna en de Maagd Maria (objectnummer KIK 20012255), dat vermoedelijk eveneens uit deze kapel afkomstig is en waarvan vandaag geen enkel spoor meer rest.

Tot slot vormt het geheel van glasramen een van de centrale elementen van de binneninrichting van de Sint-Remigiuskerk; hun vervaardiging strekt zich uit van 1909 tot 1954. Ze werden gerealiseerd door de glazeniers Bardenhewer (Brussel), Gustave Ladon (Gent), Camille Ganton-Defoin (Gent) en de gebroeders Timmermans (Brussel). Vele van deze glasramen bewaren de herinnering aan de vrome schenkers die de inrichting van de kerk financierden, doordat zij er hun naam op lieten aanbrengen en hun patroonheiligen of andere heiligen waaraan zij een bijzondere devotie hadden, lieten afbeelden.

De studie van het roerend erfgoed van de Sint-Remigiuskerk, uitgevoerd in het kader van de inventarisatie van deze collectie, brengt zo de geschiedenis van de opdrachten, de namen van de mecenasfiguren en de rollen van de verschillende betrokken actoren aan het licht, en onthult tegelijkertijd een belangrijk deel van de geschiedenis van deze parochie. Tegenwoordig wordt de kerk niet meer gebruikt. Een deel van de stukken uit de collectie werd overgebracht naar de Drievuldigheidskerk in Elsene; deze zullen geïnventariseerd en geregistreerd worden onder de collectie van die instelling. Het edelsmeedwerk wordt bewaard in de Sint-Jan-de-Doperkerk van Molenbeek en wordt eveneens geregistreerd onder de collectie van die instelling. De inventarisatie van het roerend erfgoed van de Sint-Remigiuskerk ging van start in 2025 en is momenteel nog aan de gang.

Bibliografische bronnen :

La Paroisse Saint-Remi. Son Eglise, Ses Œuvres, Ses Monuments (recueil de cartes postales), s.d.

Bulletin des Métiers d’Art, 1912, p. 262.

Denis COEKELBERGHS, Répertoire photographique du mobilier des sanctuaires en Belgique. Province de Brabant. Canton de Molenbeek-Saint-Jean, Bruxelles, 1978, p. 17. 

Jean-Pierre DUPONT et Jacques VAN NECK, Paroisse de St-Remi. Molenbeek St Jean-Bruxelles. 100 ans,  s.l.n.d.

Rijksarchief te Brussel, archiefbestand van de kerkfabriek, niet geïnventariseerd.

Algemeen Rijksarchief, archiefbestand van Ministère de la Justice, Services des cultes, Bâtiments du culte catholique, dossier n°125. 

Archief van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen.

Archives Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed, Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen (KCML), Parochiekerk Sint-Remigius, online toegankelijk : Afbeeldingen | Beeldbank Onroerend Erfgoed.