De verrassing of De hond en de schildpad

Dit werk werd gemaakt door de Brusselse beeldhouwer Jean-Baptiste Vanheffen.[1] Volgens Paul Piron was hij vooral actief in de regio Brussel en zijn slechts weinig werken van hem bewaard gebleven. Vanheffen had, volgens dezelfde bron, een voorliefde voor het vervaardigen van dierenbeelden. Hij maakte echter ook andere beelden zoals bustes van de botanicus Rembert Dodoens (1518-1585) en de militaire arts Salomon Louis Laurillard (1783-1873). Deze beelden zijn beiden geplaatst in het Academiënpaleis.

Uit een bericht in de krant Journal de la Belgique van 2 april 1862 blijkt dat de jonge Jean-Baptiste Vanheffen werd ontdekt door “un de nos artistes” (vrije vertaling: “iemand van onze artiesten”) – zonder te vermelden wie deze artiest was- toen hij werkte als mecanicien. Er werd enkel meegegeven dat de jonge beeldhouwer een subsidie heeft gekregen van de gemeente Sint-Joost-ten-Node en dat hij op dat moment al een Faune tentoonstelt in het Hertogelijk Paleis. De ontdekker van dit talent zou dus uit deze gemeente afkomstig kunnen zijn; heeft hij ook concreter bijgedragen aan de opleiding van de jonge Jean‑Baptiste?

Jacques Van Lennep draagt de naam van beeldhouwer Eugène Simonis (1810–1882) voor, onder meer bekend van het standbeeld van Godfried van Bouillon te zien op het Koningsplein, was sinds 1859 officieus en vanaf 1862 officieel eerste professor beeldhouwkunst aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Brussel. Het is dan ook mogelijk dat Vanheffen na zijn ontdekking door Simonis bijkomende opleiding van hem heeft gekregen, temeer omdat Simonis – net als Vanheffen – vaak de natuur als onderwerp voor zijn werken koos. Opvallend is echter dat Vanheffen niet vermeld wordt in de lijst van studenten van Simonis aan de Academie.

Zonder het spoor van Simonis en de mogelijkheid van lessen in een privéatelier uit te sluiten, kan ook een andere hypothese worden overwogen, namelijk die van Eugène Verboeckhoven (1798–1881). Hij was vooral bekend als schilder (zo is hij onder meer de maker van het schilderij Les ânes schaerbeekois), maar zijn oorspronkelijk opleiding was die van beeldhouwer, aangeleerd door zijn vader, Barthélémy Verboeckhoven (1759-1840), zelf eveneens beeldhouwer; dit wordt benadrukt in het overlijdensbericht dat op 23 januari 1881 in Le Bien Public werd gepubliceerd. Verder vernemen we uit een artikel in L’Écho du Parlement van 19 mei 1868 dat Verboeckhoven toezicht hield op Vanheffen bij het vervaardigen van dierfiguren die een zilverwerk versierden, aangeboden ter ere van Alphonse Vandenpeereboom (1812-1884), voormalig minister van Binnenlandse Zaken. Bestond er tussen de twee een relatie in de vorm van een leermeester‑leerlingverhouding? Te meer daar beiden een voorkeur vertonen voor dierlijke onderwerpen of thema’s die verband houden met de natuur. De vraag blijft open.

Beeldhouwwerken van Vanheffen waren te zien op het Salon van Gent in 1868 waar hij naast Samson met nog twee andere sculpturen aanwezig was. De beeldhouwer nam in 1869 deel aan de voorbereidende wedstrijd voor de Prijs van Rome en zijn Samson werd eveneens tentoongesteld op het Salon van Antwerpen. In 1871 maakt L’Echo du Parlement een vermelding van zijn deelname aan de Wereldtentoonstelling in Londen. In 1873 nam hij deel aan de wereldtentoonstelling in Wenen. We weten eveneens dat hij minstens eenmaal deel aan het salon van de Société des Artistes Français, namelijk voor de tentoonstelling Schone Kunsten van 1885. Hij solliciteerde in 1893 nog voor het maken van een beeld voor het ambitieuze beeldenproject voor de Kruidtuin. Hij kon wegens ziekte en een gebrek aan financiële middelen echter geen beeld afwerken en werd vervangen. Vermoedelijk overleed hij niet lang hierna.

Volgens Paul Piron zouden er weinig werken van Vanheffen bewaard zijn gebleven. Men vindt er echter meerdere terug in de openbare ruimte van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: Het standbeeld De buldog van Ulm en het beeld Samson stuurt vossen in de velden van de Filistijnen, beiden te zien in het Jubelpark.

Het beeld zelf toont een bronzen hond van een onbekend ras die in een zeer alerte houding, met uitgestrekte staart, kijkt naar een schildpad op de grond. De kenmerkende uitgestrekte staart is spijtig genoeg verdwenen. Het beeld werd gemaakt in 1869 en gegoten door Compagnie des Bronzes. In 1871 werd het beeld getoond op het Salon van Gent. Hierna nam Vanheffen met La Surprise in 1873 deel aan de Wereldtentoonstelling in Wenen, waar hij overigens een medaille won. Het beeld werd in 1882 opgesteld in de tuin van het Academiënpaleis. Het beeld is vandaag de dag nog steeds op die plaats te zien.