![Jean Vanderveken, Herfst [Kasteelhoeve Karreveld, Sint-Jans-Molenbeek], olie op doek, s.d. <br>](https://collections.heritage.brussels/medias/66/objects/77/067_Vanderveken_web_DSF0200.jpg)
Het Congomonument of Herdenkingsmonument van de belgen gesneuveld voor de koloniale werken
Thomas Vinçotte
beeldhouwer.ster1850-1925
Ernest Acker
architect1852-1912
Datum
Tussen 1912 en 1921
soort van object
Geheel
Koloniale sporen
Buste van Leopold II (verwijderd)
Elektrische mast of Het gevecht van de tijgers en de slangen
Charles Woeste
Matonge-Ixelles. Porte de Namur !, Porte de l'amour ?
Hulde aan de Leden van het Bestuur van Afrika
Gedenkplaat voor voor de Anderlchtenaars in Congo gestorven (1876-1908)
Bas-reliëfs Belgolaise
Het Congomonument of Herdenkingsmonument van de belgen gesneuveld voor de koloniale werken
Herdenkingsmonument ter ere van het Afrikakorps 1885-1960
Monument voor de koloniale pioniers van de gemeente Elsene
Monument voor Generaal Thys
Luitenant-Generaal baron Tombeur de Tabora
Buste van Leopold II (verwijderd)
Tamtam speler
De hoop voorbij
Gedenkplaat ter ere van Paul Panda Farnana
Monument voor Georges Brugmann (SB)
Monument Majoor Ernest Cambier
De Boogschutter
Henry Carton de Wiart
Edmond Thieffry
Generaal Brialmont (SB)
weggelopen slaven door honden achterhaald (SB)
Kolonel Louis Chaltin
Gedenkplaat voor ""Aux Etterbeekois (...) morts au Congo" [aan de Etterbeekse pioniers (...) gestorven in Congo"]
Paar Afrikaanse dragers - galerie de l'Écuyer
Monument-fontein ter ere van kapitein Louis Crespel
Koning Leopold II (Andere)
Leopold II (FED)
Monument Henri Jaspar
Hulde aan de Dynastie - Herdenkingsplaat
Generaal Emile Storms (verwijderd)
Materialen
- minerale materialen > steen (Euvillesteen)
Opschriften
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO"
(Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
"LA FLEUVE CONGO / DE STROOM CONGO" (Inscriptie onder het tafereel ter hoogte van het bassin)
"LA RACE NOIRE ACCUEILLI PAR LA BELGIQUE / HET ZWARTE RAS DOOR BELGIE ONTHAALD" (Inscriptie onder de bovenste beeldengroep)
"BELGISCHE SOLDAAT OFFERT ZYN LEVEN VOOR ZYNEN TER DOOD GEKWESTSTEN OVERSTE / LE SOLDAT BELGE SE DEVOUE POUR SON CHEF BLESSE A MORT" (Inscriptie op de rechterkant van met monument)
"L'HEROISME MILITAIRE BELGE ANEANTIT [...] ESCLAVAGISTE / DE BELGISCHE MILITAIRE HELDENMOED VERDELGT DEN [...] SLAVENDRYVER" (Inscriptie op de linkerkant van het monument)
"J'AI ENTREPRIS L'OEUVRE DU CONGO DANS L'INTERET DE LA CIVILISATION ET POUR LE BIEN DE LA BELGIQUE. LEOPOLD II 3 JUIN 1906 / IK HEB HET CONGOWERK ONDERNOMEN IN HET BELANG DER BESCHAVING EN VOOR HET WELZYN VAN BELGIË LEOPOLD II 3 JUIN 1906." (Inscriptie op de fries boven het centrale tafereel)
"DE ONTDEKKERS / LES EXPLORATEURS // DE ZENDELING / LE MISSIONAIRE // DE BELGEN IN CONGOLAND / LES BELGES AU CONGO" (Inscripties onder het centrale tafereel)
"GEDENKTEEKEN OPGERICHT TER EERE DER EERSTE BELGISCHE BAANBREKERS / MONUMENT ÉLEVÉ AUX PREMIERS PIONNIERS BELGES" (Inscriptie boven de kroonlijst)
Inventaris nummer
S112
Identifier Urban
53436
Beschrijving
Niet ver van de centrale dreef, in het noordwestelijk deel van het park staat het Congomonument. Deze beeldsculptuur is gemaakt van witsteen van Euville en werd ontworpen door de beeldhouwer Thomas Vinçotte die zijn werk onderaan signeerde met ‘Vinçotte / Sculpt 1921’.
Het initiatief tot oprichting van dit gedenkteken kwam er al onmiddellijk na het overlijden van koning Leopold II in 1909. Het memoriaal was bedoeld als hommage aan het ‘beschavingswerk’ van de eerste Belgische kolonisten in Congo (DE CALLATAY, F., 1996, p. 197). Het roemde onder meer de overdracht van de kolonie aan België in 1908. Onder de bescherming van koning Albert I werd in 1911 een nationaal comité opgericht dat de bouw van het monument zou organiseren. Het geld kwam van de Staat, de Stad Brussel en intekenaars. Gezien zijn bekendheid werd de beeldhouwer Thomas Vinçotte rechtstreeks aangesproken, zonder eerst een wedstrijd uit te schrijven. Hoewel hij het ontwerp volledig zelf tekende, deed hij een beroep op de technische adviezen van architect Ernest Acker. Het gedenkteken werd vanaf 1912 ontworpen en ter plaatse gehouwen. Door de Eerste Wereldoorlog en de slechte gezondheid van Vinçotte zou de inhuldiging pas in 1921 plaatsvinden.
Het imposante werk staat op een verhoog dat bereikbaar is via drie trappen. Het heeft de vorm van een cirkelboog rond een ovaal bekken. Het bestaat verder uit vijf beeldengroepen die elk voorzien zijn van tweetalige opschriften..
Het initiatief tot oprichting van dit gedenkteken kwam er al onmiddellijk na het overlijden van koning Leopold II in 1909. Het memoriaal was bedoeld als hommage aan het ‘beschavingswerk’ van de eerste Belgische kolonisten in Congo (DE CALLATAY, F., 1996, p. 197). Het roemde onder meer de overdracht van de kolonie aan België in 1908. Onder de bescherming van koning Albert I werd in 1911 een nationaal comité opgericht dat de bouw van het monument zou organiseren. Het geld kwam van de Staat, de Stad Brussel en intekenaars. Gezien zijn bekendheid werd de beeldhouwer Thomas Vinçotte rechtstreeks aangesproken, zonder eerst een wedstrijd uit te schrijven. Hoewel hij het ontwerp volledig zelf tekende, deed hij een beroep op de technische adviezen van architect Ernest Acker. Het gedenkteken werd vanaf 1912 ontworpen en ter plaatse gehouwen. Door de Eerste Wereldoorlog en de slechte gezondheid van Vinçotte zou de inhuldiging pas in 1921 plaatsvinden.
Het imposante werk staat op een verhoog dat bereikbaar is via drie trappen. Het heeft de vorm van een cirkelboog rond een ovaal bekken. Het bestaat verder uit vijf beeldengroepen die elk voorzien zijn van tweetalige opschriften..
In het midden, ter hoogte van het bekken, bevindt zich een allegorische voorstelling van een kwijnende man en een krokodil op een achtergrond van planten. Dit tafereel stelt de ‘De stroom Congo’ voor. De beide uiteinden van het monument lopen uit in een sokkel met daarop een sculptuur in haut-reliëf. Het beeld links – ‘De Belgische militaire heldenmoed / verdelgt den Araabschen slavendryver’ – stelt de campagne voor van baron Dhanis tegen de slavenhandelaars. Het beeld rechts herinnert aan het heldenoffer van sergeant de Bruyne: ‘De Belgische soldaat offert zyn leven / voor zynen ter dood gekwetsten overste’.
Op halve hoogte van het monument bevindt zich een fries die van rechts naar links moet worden gelezen: het bas-reliëf toont Afrikanen die door soldaten en missionarissen worden meegevoerd naar een officieel uitziende man met baard, wellicht Leopold II. De fries kreeg als titels: ‘De ontdekkers’, ‘De zendeling’ en ‘De Belgen in Congoland’.
Het werk wordt bekroond met een hoofdgestel waarvan de fries het volgende opschrift draagt: ‘Ik heb het Congowerk ondernomen / in het belang der beschaving en voor / het welzyn van België. Léopold II 3 juin 1906.’ Boven de kroonlijst lezen we: ‘Gedenkteeken opgericht ter eere der eerste Belgische baanbrekers’.
Op halve hoogte van het monument bevindt zich een fries die van rechts naar links moet worden gelezen: het bas-reliëf toont Afrikanen die door soldaten en missionarissen worden meegevoerd naar een officieel uitziende man met baard, wellicht Leopold II. De fries kreeg als titels: ‘De ontdekkers’, ‘De zendeling’ en ‘De Belgen in Congoland’.
Het werk wordt bekroond met een hoofdgestel waarvan de fries het volgende opschrift draagt: ‘Ik heb het Congowerk ondernomen / in het belang der beschaving en voor / het welzyn van België. Léopold II 3 juin 1906.’ Boven de kroonlijst lezen we: ‘Gedenkteeken opgericht ter eere der eerste Belgische baanbrekers’.
Het geheel is voorzien van bekroningen met plantenmotieven in art nouveau, en in de as onderbroken door een laatste allegorische beeldengroep: ‘Het zwarte ras door België onthaald’, een zittende vrouw met toorts in de hand heft haar sluier op voor een Afrikaanse die haar kind komt voorstellen.
Ten tijde van zijn creatie werd het Congomonument met veel lof onthaald, maar vandaag is het controversieel. Enerzijds wordt het koloniale karakter ervan thans als schokkend ervaren. Zo werd een vergelijking gemaakt tussen de optocht in het bas-reliëf en een ‘met harde hand geleide deportatie’ (DE CALLATAY, F., 1996, p. 220). Anderzijds was het opschrift over de slavenhandelaars vanaf de jaren 1980 het onderwerp van talrijke polemieken die werden versterkt door de nabijheid van de Grote Moskee. Als gevolg van een klacht van de Arabische Liga in 1988 werd het woord ‘Araabschen’ en zijn vertaling officieel weggebeiteld. In 1992 werd het opnieuw gerestaureerd op vraag van de Cercle royal des anciens Officiers des Campagnes d’Afrique. Vandaag is het woord opnieuw uitgewist. (bron : inventaris van het onroerend erfgoed van Brussels Hoofdstedelijk Gewest)
Ten tijde van zijn creatie werd het Congomonument met veel lof onthaald, maar vandaag is het controversieel. Enerzijds wordt het koloniale karakter ervan thans als schokkend ervaren. Zo werd een vergelijking gemaakt tussen de optocht in het bas-reliëf en een ‘met harde hand geleide deportatie’ (DE CALLATAY, F., 1996, p. 220). Anderzijds was het opschrift over de slavenhandelaars vanaf de jaren 1980 het onderwerp van talrijke polemieken die werden versterkt door de nabijheid van de Grote Moskee. Als gevolg van een klacht van de Arabische Liga in 1988 werd het woord ‘Araabschen’ en zijn vertaling officieel weggebeiteld. In 1992 werd het opnieuw gerestaureerd op vraag van de Cercle royal des anciens Officiers des Campagnes d’Afrique. Vandaag is het woord opnieuw uitgewist. (bron : inventaris van het onroerend erfgoed van Brussels Hoofdstedelijk Gewest)
Bronnen
Publicaties en studies
BOAS, S., CORTEN, I., Inventaire du petit patrimoine du parc du Cinquantenaire, onuitgegeven studie uitgevoerd voor de Koning Boudewijnstichting, 2002-2003.
DEROM, P., De beelden van Brussel. Galerie Patrick Derom, Brussel, Uitgeverij Pandora, Antwerpen, 2000, pp. 139-140.
DEROM, P., De
beelden van Brussel. Inventaris, Patrick
Derom Gallery, Brussel, 2002, p. 81.
FRANCK, L. (minister van Koloniën), Discours inaugural du monument aux premiers pionniers belges, 11.05.1921, éd. M. Hayez, Brussel, [1921].
Tijdschriften
DE CALLATAY, F., ‘Le monument du Congo de Thomas Vinçotte’, Bulletin des Musées royaux d’Art et d’Histoire, 61, 1996, pp. 197-224.
Tijdschriften
DE CALLATAY, F., ‘Le monument du Congo de Thomas Vinçotte’, Bulletin des Musées royaux d’Art et d’Histoire, 61, 1996, pp. 197-224.
Discussie